Nobel

De Nobelprijs is de meest prestigieuze internationale onderscheiding voor uitzonderlijke prestaties op het gebied van wetenschap, literatuur, economie en vrede. De prijs werd ingesteld volgens het testament van de Zweedse uitvinder en ondernemer Alfred Nobel, die wilde dat zijn vermogen gebruikt zou worden om mensen te belonen die "het grootste nut voor de mensheid" hebben gebracht. De eerste Nobelprijzen werden uitgereikt in 1901.

Wie was Alfred Nobel?

Alfred Nobel (1833–1896) was een Zweedse chemicus, ingenieur, uitvinder en industrieel. Hij is vooral bekend als de uitvinder van dynamiet. Tijdens zijn leven verkreeg hij meer dan 350 patenten en bouwde hij een groot vermogen op. In zijn testament bepaalde hij dat vrijwel zijn gehele nalatenschap gebruikt moest worden voor een jaarlijkse prijs voor mensen die de mensheid vooruithelpen.

De zes Nobelprijzen

Er zijn zes categorieën:

1. Natuurkunde (Physics)
2. Scheikunde (Chemistry)
3. Fysiologie of Geneeskunde (Medicine)
4. Literatuur (Literature)
5. Vrede (Peace)
6. Economische Wetenschappen (Economic Sciences)

De prijs voor Economische Wetenschappen werd pas in 1969 toegevoegd en is officieel de Prijs van de Zweedse Rijksbank ter nagedachtenis aan Alfred Nobel.

Wie kiest de winnaars?

Verschillende onafhankelijke instellingen bepalen de laureaten:

• De Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen: natuurkunde, scheikunde en economie.
• Het Karolinska Instituut: geneeskunde.
• De Zweedse Academie: literatuur.
• Het Noorse Nobelcomité: vrede.

Hoe verloopt de selectie?

• Wetenschappers, hoogleraren en andere bevoegde personen dienen nominaties in.
• De nominaties blijven 50 jaar geheim.
• Deskundigen beoordelen alle kandidaten.
• De winnaars worden meestal in oktober bekendgemaakt.
• De prijsuitreiking vindt jaarlijks plaats op 10 december, de sterfdag van Alfred Nobel. De vredesprijs wordt uitgereikt in Oslo (Noorwegen); de overige prijzen in Stockholm (Zweden).

Wat ontvangt een winnaar?

Elke laureaat ontvangt:

• Een gouden Nobelmedaille.
• Een persoonlijk diploma.
• Een geldprijs van 11 miljoen Zweedse kronen per volledige Nobelprijs (te verdelen als er meerdere winnaars zijn).

Bekende Nobelprijswinnaars

• Marie Curie – enige persoon die twee Nobelprijzen in twee verschillende wetenschappelijke disciplines won.
• Albert Einstein – Nobelprijs voor Natuurkunde (1921).
• Nelson Mandela – Nobelprijs voor de Vrede (1993).
• Malala Yousafzai – jongste Nobelprijswinnaar ooit, op 17-jarige leeftijd.
• Mother Teresa – Nobelprijs voor de Vrede (1979).

Interessante feiten

• Sinds 1901 zijn de Nobelprijzen 633 keer uitgereikt aan 1.026 personen en organisaties.
• Tot en met 2025 hebben 68 vrouwen een Nobelprijs ontvangen.
• De jongste winnaar was 17 jaar, de oudste 97 jaar.
• Sommige jaren werd een prijs niet uitgereikt, bijvoorbeeld tijdens de wereldoorlogen.

Kritiek

Hoewel de Nobelprijs wereldwijd veel aanzien geniet, is er ook kritiek:

• Relatief weinig vrouwelijke winnaars.
• Sommige vredesprijzen zijn politiek omstreden.
• De prijs kan aan maximaal drie personen per wetenschappelijke categorie worden toegekend, terwijl modern onderzoek vaak door grote teams wordt uitgevoerd.

Waarom is de Nobelprijs belangrijk?

De Nobelprijs geldt wereldwijd als een van de hoogste onderscheidingen. Winnaars worden erkend voor ontdekkingen, uitvindingen, literaire werken of inspanningen die een blijvende positieve invloed hebben op de mensheid en vaak grote vooruitgang in wetenschap, cultuur en vrede stimuleren.